Nunavunmi Inuinnait Havaktingit Naunaijainiq

Nunavunmi Inuinnait Havaktingit Naunaijainiq

Taiguagakhaq 2017mi Nunaqaqqaaqhimajunut Apiqhuutit – Nunavunmi Inuinnait Ilagijangani:

NNaunaijaijut Nunavunmi Inuinnait nakuugijangit, havainnarialik, upalungaijaqhimajuq, ajuqhautingit ikajuutingillu kavamatkunni havaakhat ajuiqhagakhallu

Aulapkaijinit Naittuq

Qiqaijarluarvia 21, 2019

Naunaijainiq uumannga taiguagakhaq

Atuqhutik hivulliqpaami naunaijaqtait 2017mit Nunaqaqqaaqhimajut Apiqhuutit-Nunavunmi Inuinnait Ilagijangani, (APS-NIS), huuq pidjuttat una taiguagakhaq tunigiami kavamatkunni havaktut naunaijautikhanik ukuninnga:

 Nunavunmi Inuinnait nakuugijanginnik, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu kavamatkunni havagiamingni (tahapkunannga tadja havangittunit kavamtkunni);
 Ajuqhautit kavamatkunni havaangani uumani Nunavunmi Inuinnait ikajuutikharlu pigiamingnik; unalu,
 Naunaiqtait pijut havaliqtinnagit ajuiqhajut Nunavunmi Inuinnait kavamatkunni havaliriamingni.

Ikajurianginni kavamatkunni havaktut naunairlugit qanuraaluktut havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu Inuinnait nunaatigut, tamna ilaliutihimajut 15nik naunaitkutat nunamingni ittut nampangit.

Una taiguagakhaq ilagijanga Kanatap Kavamanga uqariijaqhimmaarninnga naunaijainirmik uumannga Nunavunmi Inuinnait havaktingit naunaipkarniaqtait kavamaup Inuinnait Havaakhamut Ihumaliurutingit (IEP-ngit) Havaliqtinnagillu Ajuiqhautikhamut Ihumaliurutinik (PETP-nik), uqaqhimajuq Titiraqhimaninga Angirutiup 23 Nunavutnmi Angirutingani. Pidjudtaa hapkuat ihumaliurutingit ikajuutikhainnik piliurlutik munarigiamilu Inuinnarnik pijut kavamatkunni havaktut. Unalluaq, una taiguagakhaq hivulliqpaangujuq takujait naunaijainirmut uumannga APS-NIS, pijait 2017-mi ihariagijaujuq Nunavunmi Ihuiguutigijaujumut Angirutingani.

Akhuurutaujunik naunaiqhijut
1. Atajut Nunavunmi havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu kavamatkunni havagiamingni

Nunavunmi Inuinnait piqaqtut hakugiktumik havagumajut kavamatkunni. Inuinnait tadja havangittut kavamatkunni, 8ngujut 10nit havagumajut kavamatkunni haamlatkunniluuniit. Ihumagigaangaptigu naunaipkainiq hulilukaarutinginnik hivulliqpaamit ublumimut havagumajunut, nampangit Inuinnait tadja havangittut kavamatkunni havagumajut talvani taimaa malruungni ukiuni, atauhiq tallimanittauq havagumajullu, kihimi tadjakaffungittumi taimaa malruungni ukiungni..

Inungnit havagumajunit kavamatkunni, Inuinnait naunairniaqtait akiliuhianga ikajuutingillu (ahianit iglukhailliurnirmit) pijumajamingnik havagiamingni kavamatkunni. Avatqumavjaktuq siksinit 10nit Inuinnarnit havagumajut kavamatkunni uqaqtut akiliuhianganik ikajuutikhanginniklu (ahianit iglukhailliurnirmit) huuq havagumajut kavamatkunni. Aalat quliujut pidjutit ilaujut havaktakhat imaaluuniit havaktakhangit havaaqariamingniklu.

Inungnit havagumangittut kavamatkunni, quulitqianga huuq tunijuq piqalluanginmat havagumajunik quviagingmagit tadja havaaminik. Kihimi, piqaqtuq aadlatqiingujut Inuinnait angutinit arnanillu huuq havagumangittut kavamatkunni. Avatqumavjaktuq nampangit Inuinnait havagumangittut kavamatkunni uqaqtut kavamatkunni havagumangittut taimaa quviagingmata havaamini, taimaa Inuinnait angutit tunilluaqtut uuminnga Inuinnait arnanit huuq. Inuinnait angutit uqalluaqtait Inuinnait arnanit havagumangittut kavamatkunni.

Nunallaatigut, havagumajut pijut amigaittunit 9nit 10mit Igluligaarjungmit mikitqiamut ataanivjaq pingahunit hitamanit Tikirarjuarmit. Nampatigut, amigaitqijaujut Inuinnait havagumajut kavamatkunni naunaittuq Iqalungmi, Kangirlinirmi, Arviamilu.

Havagumajut kavamatkunni aadjikutarijaa Inuinnait angutinit arnanillu mikhilaaqtuq ukiuqarninnganit. Imaatut 8nit 1-mit tamarmik Inuinnainnit angutit arnallu havagumajut kavamatkunni. Imaatut 9ngujut 10mit Inuinnait inuulrammiit (ukiulgit 15mit-19mut) kavamatkunni havagumajut naunaijaqhimajuq pingahunit hitamanit Inuinnait ukiulgit 30nik.

Taimaa havagumajut kavamatkunni amigaittuq, mikitqiaq nampanganit Inuinnait havagumajut kavamatkunni piqaqtut kitumi kavamatkunni havaarijumajait. Inungnit havaarirumajainni, Inuinnait angutit ilitarilluarniaqtait havaat pijut hanajilirinirmut haamlatkunnilu havagumajut (angijunik akhaluutiqjuani havagumajut, igluqpiliurniq, agjaqtiujunik akhaluutinik aquttumajut) Inuinnait arnainnit (havakvingmi havagumajut, halummaqtijumajut/munaqtiujumajut, sikuuqtittiingurumajut).

Havangittut Inuinnait havainnarialgit havaakhailliurmata havagumaniaqtullu kavamatkunni.

Tamaitavjak havangittut Inuinnait havagumajut kavamatkunni (qakugumi) 9ngujut 10mit havangittut Inuinnait havagumajut taimaa malruunguqqat ukiut. Quulitqiat pingahut havangittunit havagumajunillu Inuinnait naunaittuq Iqalungmi, Qamaniittuami, Kangirlinirmilu.

Amigaittut Inuinnait havaktut kavamaungittumi havagumajut kavamatkunni, kihimi havagumalluaqtut akuniraalungmik. Nampangit havaktut Inuinnait havagumajut kavamatkunni, kihimi tadjakaffuungittuq kihimi malruungnik ukiut qaangiqqat. Havangittut Inuinnait unalu Inuinnait havangittut havagumajut taimaa malruuk ukiuni.

Atauhirmit hitamanit Inuinnait havagumajut kavamatkunni ilihaidjutiminit naunaitkutalgit. Inuinnai havagumajut kavamatkunni, 13pusantngujut angajukhiit iliharvinganit naunaitkutalgit (aadjikutaanikluuniit) quulitqijaujuq ilihaidjutimingnit, 14pusantngujut piqaqtut Ilihariarjuumivingit ilihariaqpaallivingmi Ilihariarjuumivingmilluuniit pijut, mikitqijaujuq 1pusantngujut piqaqtut iliharvikjuamit naunaitkutamik. Amigaittut Inuinnait havagumajut kavamatkunni piqangittut ilihaidjutimut naunaitkutamik. Inungnit havagumajut kavamatkunni, qanuriliurutingit ilihainirmut piqaqtut aadjikutaujut Inuinnait angutinginnit arnanillu.

Most Inuinnait havagumajut kavamatkunni uqaqtut piqariami amigaittunik aadlatqiinik nuutiqtitaunnginnaarialingmik ajuitaminik pijait havaamini hilataanilluuniit. Imaatut 9ngujut 10mit Inuinnait havagumajut kavamatkunni uqaqtut ajuitaminik aullaariami maniqqamut amigaittullu

(malruungnit pingahunit unalu pingahut hitamanit) uqaqtut piqariami nuutiqtaunginnarialik ajuitaminik (aadlanit) ukunatitut havaqatigiiktumik, ajuqhautimingnik ihuaqhaijuq, ihuaqhigiamilu havauhikhamik.

Nampavjat Inuinnait havagumajut kavamatkunni ajuittut havagiami kavamatkunni haamlatkunniluuniit. Ukunanit, nampangit havaktut haamlatkut kavamanganit, pingahuujut Nunavut Kavamangani, 8 pusantngujut piqaqtut tamainni havakvingmi, 2 pusantngujullu Kanatap Kavamangani.

Amigaittut Inuinnait havagumajut kavamatkunni ilihimajut Inuktitut aturiami havakvingmini. Inuinnait havagumajut kavamatkunni, 8ngujut 10mit kangiqhijut Inuktitut nakuujumik aturiami havakvingmini unalu avatqumajut pingahuujut hitamanit uqaqtaaqtaa aturiami havakvingmini.

Ilaliutigiami naunaitkutanik uuminnga Inuinnait havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu pipkaidjutijait havaktut itqurnarutigiami aktikkulaanganik qanuraaluktut Inuinnait upalungaijaqhimajut havagiami kavamatkunni. Kihimi, qaffiujut Inuinnait itqurnarutaujut havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu piniaqtut kitunit ihumaaluutinit ukunatitut naunaipkainiq hulilukaarutinginnik hivulliqpaamit ublumimut inuniktigiami ilihaidjutimik ihariagijaujullu havaakhamut. Una uuktuutigillaklugu, taimaa kavamatkunni havaktuq inuniktinnahuarumi qakugunnuaq havagumajunut havainnarialgit qilaminnuaq iniqtiqtaillu iliharutinginnik, atauttimut havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu Inuinnait 530ngujut (ilaliutijuq Inuinnait havagumajut taimaa malruungnik ukiunik, havaaqangittut, iliharutiminik iniqtiqtut hamna qaanganilluuniit).

2. Ajuqhautigijaujut kavamatkunni havagumajut ikajuutikhallu qaangiutigiamingnik ajuqhautimingnik

Inungnit havagumajut kavamatkunni havaaqangittut (kihimi havaanigumajut), quulitqiaq huuq havaakhamingnik qiniqhiangittuq ihumagigamik havaaqangittuq nunamingni. Una quulitqijaujuq huuq tamarmik Qikiqtaani Kivallirmilu, kihimi Kitikmeonmi, munarijut nutaramingnik uqaqtaulluaqtaujuq huuq havaakhaminik qiniqhiangittut havaaqangittumut (kihimi havaaqarumajut). Inuinnait arnat piliuqtait amigaitqijaujut (avatqumajuq 8nit 10mit) tahapkunanit uqaqtut munarijut nutaqqaminik huuq taimaa havaakhamingnik qiniqhiangittuq.

Inungnit havagumajut kavamatkunni, “amihunik havaakhamik piqarumi” uqaqtaujuq quulitqiangujuq ikajuutikhaq havaanigiamingni, tamarmingnit Inuinnait havaangittut unalu havangittut Inuinnait. Inungnit havangittut, tuglia ilitarijaulluaqtuq ikajuqtait ikajuriami qiniqhiajuq havaakhamingnik pijut pigiami ajuitminik naunaitkutamiklu: ajuitaminik ajuiqharniq, ilihariarjuumirumi, havaamiklu ajuiqhariami. Ukunanit havangittut Inuinnait havagumajut kavamatkunni, tallimajut uqaqtut ajuitakhaminik ajuiqharumi ikajurniaqtaraluangat havaanigiami atauhiujurlu 10mit uqaqtut ilihariarjuumirumi ikajuutaulluarniaraluaqtuq.

Taimaa Inuinnait angutit arnallu havangittut (kihimi havagumajut kavamatkunni) naunaiqtait “piqalluarumi havaanik” quulitqiangujuq ikajuutikhaq havaanigiamingnik, Inuinnait angutit arnallu aadlangajut akhuurninnganut aadlanik ikajuutikhamik ikajuriami qiniqhiagiami havaakhamingnik.

Inuinnait arnat (havangittut kihimi havagumajut kavamatkunni) pilluarniaqtut Inuinnait angutit naunairiami amihumik ilihaidjutikhamik nutaqqiqiviqarumiklu ikajurniaqtaraluangat havaanigiamingni. Ukunanit havangittut Inuinnait (havagumajut kavamatkunni), Inuinnait angutit pilluarniaqtut Inuinnait arnat naunaijariami ajuitaminik ajuiqharumik ikajuutaulluarniaqtuq. Ukunanit, havangittut Inuinnait arnat pilluarniaqtut havangittut Inuinnait angutit naunaijaqtait nutaramingnik munaqtirarumik ikajuutaulluarniaqtuq.

Naunaipkaqtaa akhuurninnga piqarninnga nunamingni havaakhanik, 8ngujut 10nit Inuinnait havagumajut kavamatkunni, kihimi ihumaliuqtut uuktulimaittut kihimi 12nik tatqiqhiutit qaangiqqat uqaqtut taimailiurniaqtut taimaa kavamatkut havaangit itpata nunagijamingni. Ilangit Inuinnait (ukunanit tahapkuat uuktulimaittut) uukturniaqtut aippaagu taimaa havaaq itkumi nunagijamingni pidjudtaa quullitqiamik 100pusantngujut Kimmirunmi Kugluktumilu mikitirmut 50pusantngujut Tikirarjuarmi.

Taimaa ajuiqhainiq ilihaidjutikhamiklu ikajuriami Inuinnait pigiamingnik kavamatkunni havaanik akhuraaluk ajuqhautiqaqtuq ihumaliurnirmik uukturiamingni kavamatkunni havaanik. Avatqumajuq pingahunit hitamanit Inuinnait havagumajut kavamatkunni kihimi uukturumangittut taimaa aippaangani, uukturniaqtuugaluat ajuiqharumik iliharumikluuniit ikajuriamingni havaanigiamingni.

Taimaa ikajuqtuq uuktuutikhamut aadlaujuq angiklijuumiriami nampat Inuinnait uukturumajut taimaa 12ni tatqiqhiutini. Imaatut 7ngujut 10nit Inuinnait havagumajut kavamatkunni kihimi uukturumangittut taimaa 12ni tatqiqhiutini uukturniaqtuugaluat ikajuqtaugumik uuktuutimut havaanganik. Amigaitqijaujuq nampat Inuinnait ikajuqtauniaqtut uumannga ajuiqhautimik naunaittuq Iqalungmi, Qamaniittuami, Arviamilu.

3. Akhuurutaujut naunaijainit uqariami havaliqtinnagit ajuiqharniq

Inungnit havagumajut kavamatkunni, avatqumajuq pingahunit hitamanit piumajut ajuiqharumik humiliqaak taimaa ikajuriamingnik kavamatkunni havaanigiamingnik. Havangittut Inuinnait naunairniaqtut ajuiqharumajut, talvannga havaktunut Inuinnait unalu Inuinnait havangittut. Inuinnait angutit arnallu piqaqtut aadjikutamik nampanik ajuiqharumajut taimaa havaanigiamingni kavamatkunni.

“Aadlat” havaamut pilluaqtuq ajuiqharniq naunaiqtaujuq Inuinnainnit ajuiqharumajut taimaa kavamatkunni havaliriamingni. 6ngujut 10nit Inuinnait uumani ajuiqharumajut, ilaliutijuq ajuittiaqtuni ajuiqharumik, tamajanganit havakviup, aulapkaidjutinginni, titiqqanginniklu munariniq. Imaatut Atauhiq pingahunit qaritaujamik ajuiqharumajut avatqumajurlu hitamanit ajuiqharumajut ajurnaittuni taiguarnirmik, titirarniq, kihittitiliqinikkullu. Inuinnait angutit pilluarniaqtut Inuinnait arnat piumajut havaamingnik aliagijamingnik ajuiqharumi. Unalu, Inuinnait arnat pilluarniaqtut Inuinnait angutit piumajut tamainni aadlatqiiktunik ajuiqharumik (una uuktuutigillugu, qaritaujami ajuiqtakhangit, ajurnaittumik taiguarniq/titirarniq/kihihittiini, havaamik qiniqhianiq, hunaluuniit).

Inungnit havagumajut kavamatkunni ajuiqharumajut (kihimi ajuiqhalimaittut), inmingnik ajuqhautiqalirmat ilaminikluuniit munaringmat quulitqijaujuq ajuqhautinga ajuiqhariamingni. Hitamat 10nit Inuinnait uqaqtait inmingnik ajuqhautiqarmata ilamingnikluuniit munaringmat huuq ajuiqhalimaittut taimaa piumajaraluangit aippaangani. Imaaluttauq, naunaipkaijuq akhuurutaujuq humi ajuiqhautikhaa, hitamaujut 10nit Inuinnait havagumajut kavamatkunni uqaqtullu huuq ajuiqhangittut piqanginmat.

Avatqumajuq nampanganik Inuinnait havagumajut kavamatkunni ihumaliuqtut iliharumik taimaa tallimanik ukiunik. Inuit women (six out of ten) are more likelj to plan to Inuinnait arnat (6bgujut 10nit) ihumaliurniaqtut ilihariamingni pigiamingni naunaitkutamik, iliharvingmit taimaa tallimanik ukiunik uumannga Inuinnait angutit (tallimaujut 10nit).

Ilitarijait amihut Inuinnait havagumajut kavamatkunni piqangittut angajukhiit iliharvinganit naunaitkutanik, amigaitqijaujuq Inuinnait ihumaliuqtut ilihariami taimaa tallimanik ukiunik uqaqtut ihumaliuqtut iniqtirniaqtait iliharutinginnik. Hitamaujut 10nit Inuinnait ihumaliuqtut iliharutinginnik iniqtirniaqtut, 37pusantngujut ihumaliuqtut ajuiqhaniaqtut ilihariaqpaallivingmi pilutik, 10pusantngujut Nunavut Sivuniksavutmi, unalu atauhiujuq 10nit plan ilihariami ataanilluuniit naunaitkutaqarvilirumik ilihariaqpaallivingmi iliharvikjuamilluuniit. Inuinnait angutit pilluarniaqtut Inuinnait arnanit iliharumalluaqtut hanajiliriimi naunaitkutaliriamingni.

Malruuk pingahunit Inuinnait havagumajut kavamatkunni uqajuittut akhuurninnga pittailijait aadlamik ilihaidjutikhamingnik. Kihimi, uumannnga 3,210 Inuinnait uqajuitait akhuurutinginik, nutaraminik munaqtiqanginmat. Inuinnait angutit arnallu, kihimi, uqaqtait akhuurutingit aadlatqiimik piplutik. Nampavjait arnat uqaqtut nutaraminik munarijakhainmat quulitqijaujuq ajuqhauti ilihaliriami, naunaittuq uumannga 14pusantngujut Inuinnait angutinit. Angutinut, quulitqijaujuq ajuqhautingit (uqaqtaujuq atauhirmit tallimanit Inuinnait angutinit), nanminimit ajuqhautiqarmat ilamingnilluuniit munaringmat. Atauhiujuq hitamanit Inuinnait arnat uqaqtaillu una ajuqhautigijait.

Talvannga Pijakhat NILFA-mut ihivriurutinganut

Tamna APS-NIS piqaqpiaqtuq nampanganik naunaijariami havagumajut, havainnarialgit, upalungaijaqhimajullu Inuinnait kavamatkunni havagiamingni talvanga titiraqhimajut uumani taiguagakharmi.

Tunigiami hivulliqpaami naunaiqtuq APS-NIS nampanganik, una taiguagakhaq hivulliqpaangujuq titiraqhimajuq qaffiujunik NILFA 2020 hunavalungnik. Titiraqhimajuq Nunavunmi Ihuiguutigijaujumut Angirutingani, NILFA ilaliutijuq naunaijainiq uumannga APS-NIS iniqtiqtukhaq Qiqaijarlirvia31, 2020. Una taiguagakhaq atuqtaunginnarialik naunaipkariami hivunirmi titiraqhimaninnga NILFA ihivriurninnganut.