Kukyuak
1998mi, ilaukatauyut Inuit Ukhuktuumit titigakhimayut Nunavut Tunngavik Timinga, Angayukaap Tuklia, James Eetoolook, “Mikhaanut niuvikviit Hudson’s Bay ilihimayut nunaini Kukyuami,” Tititgakhimayuk atiktauhimayuk siksinit Inuit, ilaukatauyut angiyumut ilaukatauyut kitkut, ukiumi 1967, nuutitihimayut Kukyuamit Ukhuktuumut. Ukakhimayut inminik, “Hamna ayonakpiaktuk Inuit Kukyuamit. Ningakhimaitugut kihimi tuhaktauyumayugut Inunit ukautiptinik ovalo kanuk ayokhakhimayugut.”
2003mi, NTIkut havaktilikataa ukaktit kingulimik ayongituk David Pelly ukakatigilugit Ukhuktuumi. Tahamna atugutikhait pihimayut malgunik ukiunik ovalo amigaitunik pulaakatakhuni, hivulimik takulugit tahapkoa autlaakatauhimayut, hanayaanganik paknaiyautikhainik, ukakatigilugit ovalo ukatifaalugit piyumakpat ovalo kingulimik, ukakhimayait nakuuyut titigakhimayumut. Inikhimayut 200mik makpigaakaktut ukakatihimayait titigakhimayait siksinit ilaukatauhimayunit pingahunik ukautikaktumik: Kablunaatitut, Inuinaqtut ovalo Inuktitut. Ukautait, piyumayainik, nipiliukhimayut. Ilaukatauyuni katimayut, inilimat, kiahimayut ovalo nalikhaahutik, kihimi tamaat naamagiliktait autaagutihimayainik inuuhiminit puiguktaulaituk ovalo ukautiniaktut amigaitumi ukiuni hivunikhaptinut.
Titigaktaa: David Pelly
Sarah Ullikattaq
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Sarah Ullikattaq (Inuinnaqtun)
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
Peter Apiana
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
David & Alice Siksik
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
David & Alice Siksik (Inuinnaqtun)
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
David Siksik
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
Perry River Group
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Perry River Group (Inuinnaqtun)
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
Don & Annie Magaknak
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Don & Annie Magaknak (Inuinnaqtun)
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
Lucy Nimiqtaqtuq
Kuukyuaqmut Havaanguyuq Nipiliuqhimayuq Uqhuqtuumi Saptaipa 2003
Lucy Nimiqtaqtuq (Inuinnaqtun)
Apiqhuiyuq: David Pelly Uqaqtiuyuq: Agnes Porter Titigaqhimayait: Ben Kogvik
Story of Perry River
Don ovalo Annie Magaknak inuulgamiuyuk ilakatigiik, ukiukaktitlugit 20mik, upingaami 1967. “Nutagakaktuguk mikiyumik ovalo hingaihimatitlunga,” puigukhimaituk Annie. Tamamik ilakatigiit inuuhimayut hanianik nunait Kukyuak haniani minguiktikviit Queen Maud tagiungani, nani niuvikviit Hudson’s Bay kapaniit hanahimayut niuvikvikhainik ukiumi 1926mi. Inuit inuuyut tahamani, hanianik 75kuyut tamamik, ukiuni 1950ni – autlaakhimayut akhut, iluanut nunait Haninagayumut kinikhiaplutik tuktumik ovalo tagiumi kinikhiaplutik natinik. Aatjikutaitut tahamaniitut ukiungani, naluhuiliktut nakuutjutainik niuvikvikhait hunavalunik HBCkut niuviktihimayait tigiganiat amiinit. Don aapaa, Ullikattaq, naluyaungituk nunaini ayongituk umayukhiukti ovalo nakuuyuk autlaakatagutainik. “Ukiuk tamaat, kingmikut autlaakpaktuk Ukhuktuumut,” puigukhimaituk Magaknak. Autlaakhimayut talimanik ublunik talvunga ovalo talimanik ublunik utiktigutait. Taimaatut inuuhimayuk Maymi, 1967mi, iniknia natikhiuktitlugu nulianilu. “Annielu ovalo ovanga inuukatigiiligamnut, natikhiulikpaktuguk haniani Qikiqtaqjuaq,” puigukhimaiatuk Don. Ilangit ilakatigiit, Peter Apiana ovalo nulianga wife Susie, hiniktakhimayut kangikhuani Kungunayuk, aala angiyuk kuugak uataani Kukyuamit niuvikviit. Ilanganik naluyaungituk Kungunayumi amigaktut ikaluit. Maymi 1967, utakiyut utigutikhainik pania ilihagiaktukhimayuk Inuvikmi. Ilihakhimayut tingmivaktut Kukyuamut, nani angayukaangit katitilikpaktut alianagutainik takulihaaktut. Talvani, Apiana ihumayuk, kimaklugu Kukyuak takuyaktugiaganik tingmiat. Aipaa ilihagiaktukhimayuk utikhimayuk tingmiakut, Alice Halluktalik, inuulgamik akna 12mik ukiulik, utiliktuk talimanit ukiumit Inuvikmi, nukanilu, tamamik ilaukatauyut hivuliit ilihagiaktukhimayut Inuit. Angayukaangit Tommy ovalo Emily Halluktalik, kiniliktut takuyumaplugit paniit kangagaaluk ovalo ayokhagutait aviktugiagamik. Naluyut, hamna ukiuk kinguliuniaktuk paniit ilihagiaktuniaktuk. David Siksik, inuulgamik anguti ukiulik 25mik 1967mi, katuhikhimayuk Alice Haluktalimik, inuuhimayuk Kungunayumi anganilu, Kupluguk, aapaa tukuhimamat ilakatigihimayait. Maymi, autlaakpaktuk natikhiukhutik haniani Putulik, 170mik km kananaganit. Ubluini, tamamik tahapkoa Inuit tuhaktut aatjikutainik: inuuhiit Kukyuami nunait aalangunialiktuk – niuvikviit Kukyuami umikhimayuk ovalo James Chapman, kingulik munagiyuk niuvikvimi, autlaktuk. “Putulikmiutitluta, Apiana kaihimayuk Kukyuamit ovalo ukakhimayuk, niuvikviit umiktut,” ukaktuk Siksik. Apiana puigukhimaituk ningaunga tikihimayuk Kungunayuk autlaaktitlugu Ikaluktutiamut, tuhaktihimayuk niuvikviit umikhimayut. Amigaitut ilakatigiit autlaaktut Ikaluktutiamut ovalo amigaitut tahapkoa ovalo ingutait inuuliktut talvani. Apiana ihumayuk namungauniagani, ihumayuk, “maliklugit ilakatiminut Sarah Ullikattaq, puigukhimaituk utiligamik Ukhuktuumit uinilu kingmikut, tuhaktut Kukyuak niuvikviit umiktut. Inigamik ubluinik natikhiuktut haniani Qikiqtaqjuaq, Don ovalo Annie Magaknak utikhimayuk Kukyuamut niuvigiaktukhutik, takuyut niuvikviit umikhimaliktut. “Angmaumayuk autlagama kihimi utigama umikhimaliktuuniktuk. Kimakhimayait tupiit, umayukhiugiaktukviani, utiniakhutik kilamk niuvikhimayainik pihimalutik. Tuhaktut Annie aapaanit, Patsy Topilikot, paknaiyakhimayuk autlaaluni uataanut Kingaomut. “Ikayulaitagit, ukakhuni, ukaktuk malilugit Ullitattaqut, Don aapaa. “Angilgagama Inuvikmit, anigama tingmiamit, angayukaatka angilgautihimayanga,” puigukhimaituk Alice Halluktalik. “Puututaakhimayut hunavalunik. Ukakhimayut kablunaakaguiktut, taimaa niuvikviit uminiaktuk.” Pinialiktut. Talimat ilakatigiit, ilaukatauyut 60mik Inuit, maliktait Inutukait, Kupluguk ovalo Ullikattaq, hivuliulutik autlaaktut Ukhuktuumut kinglimik autlaaniaktut. Ihumagiyait, autlaaktut inuugiaganik. Autlaktinagu (tamaliktut Inuit takuliktait) HBCkut munagiyiit kimakhimayuk kiukutimik hunavalunik atuktakhait tamamik ilakatigiinut. “Pikaktut havigalinik ituit, naluyunga kafinik mikivalaagama,” Annie Magaknak hivulimik ihumahimayuk.”Pikaluangitut, ukaktuk uinga Don, ihumayut avataanut 40mik ukiunik. “Pikaktut palauvanik, tee, aukhigiak. Kulimik gallons kaasiliit inikutainut. Mikiyumik hiukyukhiutimik atugiaganik hiukyuit. Kakyuituk kihimi, kuvyaituk, umayukhiutaihutik.” Kilamik ovalo tuhakhimaitumik, hapkoa Inuit ilakatigiit nalvaaktut tamaat inminiinialiktut – aatjikutaitut angayukaamitut – inminik pitkutinialiktut, inminik inuulutik nunami.
Upingamungaktuk, kihimi autlaagiamik kingmikut nakuuyuk, uhivlutik ukumaitumik kihimi autlaalaitut apotit mahalimata. Nanigiat, ukumaitut hanalgutit kimakhimayut. Taimaatut autlaalaaktut kingmikut aliakaktumik uhiyut kayat, angutit atuniaktait hiukat. Kayat iluani uhikaktut amigaktumik tunpiit, tuktut amiit, umayukhiuktut hanalgutikhait, kiukutimik HBCkut tunihimayait ovalo nutakat. Takuvlugit hapkoa Inuit ilakatigiit, nuutitiliktut tamamik pitkutainik nutaamut nunamut, ilaukatauyut autlaagaaniaktut tagiukut , kivataanungauyut namut tikiniagiamik. Ilaa nigiagani Kanatami aliahuktitlugit 100mik autlaktigutainik ovalo aliahuktitlugit Expo 67mi, hapkoa Inuit pinialiktut akhuugutikhainik hivunikhainut hivulimik.
Amigaitut nutakat. Malguuk aknait hingaihimaplutik. Upingaagukhaaligami, autlaagiamik ayonakhiliktuk. Ihumainutlu, ayohaktut ilaa, ilangit kimaligamigit ilangit hivulimik. Annie Magaknak puigukhimaituk ihumagiyaminik talvanit: “Autlaktiliktunga Kukyuamit 19mik ukiukaktitlunga. Hingaihimatitlungalu. Inuulgamiutiaktitlunga. Kimaliktatka angayukaatka. Kiahimayunga atulaaktitluta.” Ayokhakatagalualutik, nakuuyumik autlaagaaktut hivulimik. Kihimi tikiligamik Tulguqtitiivik, haniani kangikhuamut Qugaayuk, autlaakhimayut 80mik km, hikut tamalikhutik nani tamamik Kupluguk ovalo Ullikattaq ihumayuk, autlaagiamik nakuuhuiliktuk. Ilaukatauyut nunaligalaaliuktut utakilutik tagiuk higuitikhiiktut, autlaagiamik kayakut. Talvani ayokhakhimayut, uataanit kikugaaluit umiktihimayait kikiktait autlaagiamik auyami ovalo kayaminik ayokhakhutik, talvani Octoberguktuk, tikilihaaktait DEWlinemut Kikiktami. Amigaitut Inuit ilaukatauhimayut talimanik tatkikhiutimi ilangit tukuhimaliktut. Tahapkoa inuuyut ukaliktait Ukhuktuumit, ilanganut, ihumaiyait kinguliinut ayokhagutait ihumagivlugit. “Talvani,” ukaktuk Annie Magaknak, “Ihumangitugut aalamik” Inuuhimayut nunait umayunit, ovalo ayokhakhimayait piinaktait ilaumat. Ihumaalugiyait, autlagutainut nunaminit, kimakhugit ilakatigiit ovalo ilanait, ayonagaluakhutik kimagiaganik. “Ihumalikpaktunga ilaani kanuk inuuhimayugut,” Annie ilayuk, kiavluni. “Ayonakpiaktuk kaivluni Kukyuamit, Ihumalikpaktunga ilaani.” Kihimi, naluhuiliktut nakuuyumik ukautait talvani autlaaguait nunaminit, nipiliukhimaliktuk ovalo titigaktaulikhutik tuhagiaganik hivunikhavut Inuit. © David F. Pelly Kagitauyakut: www.davidpelly.com